Η Κάσος

Τοπογραφία

Η Κάσος είναι το νοτιότερο νησί των Δωδεκανήσων, τοποθετημένο ανάμεσα στην Κρήτη και την Κάρπαθο, μέσα στο Καρπάθιο Πέλαγος. Το σχήμα του είναι επιμήκες και σχεδόν ρομβοειδές, με μέγιστο μήκος περίπου 19,8 χιλιόμετρα (από το ακρωτήρι Αυλάκι έως το ακρωτήρι Ακτή) και μέγιστο πλάτος γύρω στα 7,7 χιλιόμετρα στο κέντρο του νησιού. Η συνολική έκταση κυμαίνεται, ανάλογα με την πηγή, από 64 έως 66,4 τετραγωνικά χιλιόμετρα, με μήκος ακτογραμμής περίπου 59 χιλιόμετρα.

Το ανάγλυφο είναι ορεινό και βραχώδες, με τρεις κύριες κορυφές: τον Πρίωνα (601 μ.), τον Περίολα (504 μ.) και τον Κόρακα (494 μ.). Ανάμεσά τους σχηματίζονται μικρές κοιλάδες, όπου έχουν αναπτυχθεί οι ελάχιστες καλλιεργήσιμες εκτάσεις του νησιού, κυρίως με ελιές. Γύρω από την Κάσο βρίσκονται μικρά, κατά κανόνα ακατοίκητα νησύδρια — τα Κασονήσια — με σημαντικότερο τα Αρμάθια.

Φυσικό περιβάλλον

Το φυσικό περιβάλλον της Κάσου χαρακτηρίζεται από τυπική μεσογειακή, ξηροφυτική βλάστηση: φρύγανα και θαμνώδη είδη όπως το ασπάλαθο (Genista acanthothamnos), το θυμάρι (Coridothymus capitatus), το αγκάθι (Sarcopoterium spinosum) και το προστατευόμενο, βάσει της Σύμβασης της Βέρνης, φυτό Silene holzmanii. Στη νοτιοδυτική πλευρά του νησιού επιβιώνει μια μικρή έκταση φοινικόκεδρων (Juniperus phoenicea). Η τοπική χλωρίδα έχει καταγραφεί συστηματικά από τον Μηνά Ηλ. Περσελή, στο βιβλίο του «Τα αγριολούλουδα της Κάσου».

Η θαλάσσια περιοχή γύρω από την Κάσο, που εκτείνεται από τη Σαρία (βόρεια της Καρπάθου) έως τα δυτικά άκρα του νησιού, αποτελεί σημαντικό βιότοπο για τη Μεσογειακή φώκια (Monachus monachus). Το νησί φιλοξενεί επίσης μεγάλη ποικιλία εντόμων, ερπετών και ψαριών, ενώ η Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία το έχει χαρακτηρίσει «σημαντική περιοχή για τα πουλιά», με είδη όπως ο αρτέμης, ο θαλασσοκόρακας, ο αιγαιόγλαρος, η κοκκινοκαλιακούδα και ο σπιζαετός. Ιδιαίτερη οικολογική αξία έχει και ο υγρότοπος στο δυτικό άκρο των Αρμαθιών, με δύο καρστικά, αλμυρά βυθίσματα που διατηρούν νερό όλο τον χρόνο και έχουν κηρυχθεί Καταφύγιο Άγριας Ζωής. Τέλος, η Κάσος φαίνεται να έχει από τους πιο μαλακούς χειμώνες σε ολόκληρη την Ευρώπη, με τη θερμοκρασία να μην έχει πέσει κάτω από 2,7°C από το 1989, όταν ξεκίνησαν οι επίσημες μετεωρολογικές καταγραφές.

Παραδοσιακή αρχιτεκτονική

Η παραδοσιακή αρχιτεκτονική της Κάσου φέρει έντονη συγγένεια με αυτή της γειτονικής Καρπάθου, κάτι που εξηγείται από το γεγονός ότι στην κατασκευή των κτισμάτων του νησιού εργάστηκαν σχεδόν αποκλειστικά Καρπάθιοι τεχνίτες. Συναντώνται δύο βασικοί τύποι κατοικίας: τα μεγάλα, δίπατα αρχοντικά —γνωστά τοπικά ως «καπετανόσπιτα»— που χτίστηκαν από πλούσιους καραβοκύρηδες κυρίως στο Φρυ και την Αγία Μαρίνα, και οι πιο απλές, μονόχωρες λαϊκές κατοικίες που συναντώνται σε όλα τα χωριά του νησιού.

Κοινό χαρακτηριστικό στοιχείο και των δύο τύπων είναι οι αυλές, οι οποίες παραδοσιακά στρώνονται με ασπρόμαυρα βοτσαλωτά ψηφιδωτά, τα λεγόμενα «χοχλάκια». Τα καπετανόσπιτα, με τους εντυπωσιακά μεγάλους όγκους τους, λειτουργούν σήμερα ως ζωντανή μαρτυρία του πλούτου που είχε αποκτήσει κάποτε η μικρή κοινωνία της Κάσου μέσα από τη ναυτιλία, ενώ η γενικότερη αίσθηση των χωριών —πετρόχτιστα σπίτια, στενά καλντερίμια, πυκνή παρουσία εκκλησιών— παραμένει από τα πιο αναγνωρίσιμα στοιχεία της εικόνας του νησιού.