210 88 30 606  ·  syllogoskasion@gmail.com

Σύλλογος των εν Ελλάδι Κασίων

Ίδρυση 1928

Δωρεές →

Ιστορία της Κάσου

Από την αρχαιότητα και το Ολοκαύτωμα του 1824 έως τη ναυτική παράδοση και την ένωση με την Ελλάδα.

Ετυμολογία

Το όνομα «Κάσος»

Η προέλευση του ονόματος «Κάσος» παραμένει αντικείμενο συζήτησης, με επικρατέστερη την εκδοχή μιας φοινικικής ρίζας («κασ-»), που σημαίνει αφρό της θάλασσας — μια ονομασία που παραπέμπει ευθέως στο στενό ανάμεσα στην Κάσο και την Κάρπαθο, ένα από τα πιο τρικυμιώδη περάσματα στις ελληνικές θάλασσες. Την ίδια ερμηνεία, από μια κανααναϊκή λέξη με σημασία «αφρός», έχουν προτείνει και οι μελετητές Samuel Bochart (1674) και Victor Bérard (1902).

Το νησί φέρει και άλλα ονόματα στην αρχαία γραμματεία: ο Στέφανος Βυζάντιος το αναφέρει και ως Άμφη και Αστράβη, ο Στράβων το ονομάζει επίσης Αστράβη, ενώ ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος χρησιμοποιεί τους όρους Αχνή και Κάσο. Είναι ενδιαφέρον ότι, στα χρόνια της τουρκοκρατίας, το νησί ήταν γνωστό στους Οθωμανούς και ως Çoban Adası, δηλαδή «Νησί των Βοσκών» — ονομασία που αντανακλά τη μακρά κτηνοτροφική παράδοση της Κάσου.

Μινωική εποχή – Αρχαιότητα

Προϊστορικοί χρόνοι και Αρχαιότητα

Οι πρώτες εγκαταστάσεις στην Κάσο ανάγονται στη Μινωική και τη Μυκηναϊκή εποχή, με ενδείξεις κατοίκησης ήδη από τα προϊστορικά χρόνια σε θέσεις όπως ο Χέλατρος και το Πόλι. Στο ύψωμα του Πολιού, το οποίο λειτούργησε ως η αρχαία ακρόπολη και πρωτεύουσα του νησιού, έχουν εντοπιστεί κεραμικά ευρήματα που καλύπτουν μια εντυπωσιακά μεγάλη χρονική περίοδο, από τη Νεολιθική εποχή έως τη Ρωμαϊκή, γεγονός που δείχνει σχεδόν αδιάλειπτη κατοίκηση της περιοχής για χιλιάδες χρόνια.

Κατά τους ιστορικούς χρόνους, η Κάσος αναπτύχθηκε ως μικρή αλλά ενεργή ναυτική δύναμη της περιοχής, με στενές σχέσεις εμπορίου και επικοινωνίας με τη Ρόδο και την Κρήτη. Λατρευτικά κέντρα, όπως τα σπήλαια Ελληνοκαμάρα και Σελλάι, λειτούργησαν συνεχώς από τη Μυκηναϊκή έως και την Ελληνιστική εποχή, ενώ αρχαιολογικά ευρήματα από όλο το νησί —αγγεία, νομίσματα, ενεπίγραφες πλάκες— τεκμηριώνουν τη συμμετοχή της Κάσου στα ευρύτερα δίκτυα του αρχαίου Αιγαίου.

Η ακρόπολη στο Πόλι

Η αρχαία ακρόπολη

Η αρχαία ακρόπολη της Κάσου βρίσκεται στο ύψωμα του Πολιού, στο βόρειο τμήμα του νησιού, σε θέση φυσικά οχυρωμένη. Το Πόλι αναφέρεται στην αρχαία γραμματεία —μεταξύ άλλων από τον γεωγράφο Στράβωνα— με ονομασία που μοιράζεται με το ίδιο το νησί, γεγονός που υποδηλώνει τον κεντρικό ρόλο που έπαιξε η θέση αυτή στην αρχαία ζωή της Κάσου.

Αρχαιολογικές έρευνες στο ύψωμα έχουν εντοπίσει κεραμικά ευρήματα που καλύπτουν μια εντυπωσιακά μεγάλη χρονική περίοδο, από την Νεολιθική και την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού έως και την Παλαιοχριστιανική εποχή, στοιχείο που δείχνει σχεδόν αδιάλειπτη κατοίκηση της περιοχής για χιλιάδες χρόνια. Από την ακρόπολη προέρχονται επίσης ενεπίγραφες ελληνιστικές πέτρινες πλάκες σε σχήμα δίσκου, οι οποίες εκτίθενται σήμερα στην Αρχαιολογική Συλλογή της Κάσου στο Φρυ, μαζί με άλλα αρχιτεκτονικά μέλη και ευρήματα από την ίδια θέση.

4ος – 16ος αιώνας

Βυζαντινοί χρόνοι και Φραγκοκρατία

Κατά τη Βυζαντινή περίοδο, η Κάσος συνέχισε να κατοικείται στη θέση του Πολιού, ενώ η θρησκευτική ζωή του νησιού αναπτύχθηκε γύρω από ναούς όπως αυτόν της Θεοτόκου, με τα έξι συνεχόμενα παρεκκλήσια που είναι γνωστά σήμερα ως «Έξι Εκκλησίες». Μετά την κατάλυση της βυζαντινής κυριαρχίας στην περιοχή, το νησί πέρασε, όπως και η γειτονική Κάρπαθος, στα χέρια της Βενετίας.

Οι Βενετοί διατήρησαν τον έλεγχο των δύο νησιών έως το 1537, όταν ο Οθωμανός ναύαρχος Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα τα κατέκτησε για λογαριασμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Από τη Βενετοκρατία σώζονται ελάχιστα υλικά τεκμήρια: το ίδιο το βενετσιάνικο κάστρο δεν έχει διασωθεί, τα ερείπιά του εντοπίζονται κοντά στις Έξι Εκκλησίες, ενώ το 1912 ο ερευνητής Φρέντερικ Ουίλιαμ Χάσλακ αποκάλυψε στην Κάσο έναν μεγάλο θησαυρό νομισμάτων προερχόμενων από τη Σμύρνη, που είχαν μεταφερθεί στο νησί γύρω στο 1370 — γνωστό σήμερα ως «Θησαυρός της Κάσου».

1537 – 1821

Οθωμανική περίοδος

Μετά την κατάκτηση του 1537, η Κάσος πέρασε υπό οθωμανική κυριαρχία, διατηρώντας ωστόσο σημαντικό βαθμό αυτονομίας στην εσωτερική της διοίκηση — ένα καθεστώς κοινό για πολλά μικρά νησιά του Αιγαίου εκείνη την εποχή. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, το νησί ανέπτυξε σταδιακά τη ναυτική και εμπορική του δραστηριότητα, με τους Κασιώτες καραβοκύρηδες να συσσωρεύουν σημαντικό πλούτο μέσα από το εμπόριο με λιμάνια όπως η Αλεξάνδρεια.

Στις παραμονές της Ελληνικής Επανάστασης, η Κάσος διέθετε πληθυσμό περίπου 7.000 κατοίκων και έναν στόλο περίπου 100 οπλισμένων πλοίων — δύναμη δυσανάλογα μεγάλη για το μέγεθος του νησιού, η οποία θα αποδεικνυόταν καθοριστική, αλλά και μοιραία, όταν η Κάσος αποφάσισε να λάβει ενεργό μέρος στον Αγώνα του 1821.

1824

Το Ολοκαύτωμα της Κάσου

Η συμμετοχή της Κάσου στην Ελληνική Επανάσταση του 1821 —με τον στόλο της να προσβάλλει συστηματικά οθωμανικά πλοία και να φιλοξενεί εκατοντάδες Κρητικούς αγωνιστές— έφερε πάνω στο νησί την προσοχή του Αιγύπτιου διοικητή Χουσεΐν, ο οποίος, τον Μάιο του 1824, έστειλε μια δύναμη περίπου 25 πολεμικών πλοίων, 40 μεταγωγικών και 4.000 στρατιωτών υπό τον Ισμαήλ Γιβραλτάρ. Παρά μια αρχική αντίσταση τριών ημερών, η άμυνα του νησιού κατέρρευσε, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, εξαιτίας προδοσίας που οδήγησε τους επιτιθέμενους μέσα από αφύλακτο πέρασμα στην περιοχή του Αντιπεράτου.

Οι πηγές διαφωνούν ελαφρώς ως προς τον αριθμό των θυμάτων: η αγγλική Βικιπαίδεια αναφέρει περίπου 500 νεκρούς και πάνω από 2.000 αιχμαλώτους που πουλήθηκαν ως σκλάβοι, ενώ άλλες πηγές, συμπεριλαμβανομένης της επίσημης αφήγησης του Δήμου, μιλούν για γύρω στους 1.000 νεκρούς νησιώτες. Ανεξαρτήτως του ακριβούς αριθμού, το γεγονός παραμένει μία από τις μεγαλύτερες τραγωδίες της Επανάστασης στο Αιγαίο, και τιμάται μέχρι σήμερα με το Μνημείο του Ολοκαυτώματος και το Μνημείο των Ηρώων στο Φρυ, καθώς και με το Μνημείο του Αντιπεράτου.

1824 – 1912

Μετεπαναστατική περίοδος

Η καταστροφή του 1824 άφησε την Κάσο ερημωμένη, με τους λιγοστούς επιζώντες να αναζητούν αρχικά καταφύγιο σε γειτονικά νησιά, κυρίως στην Κάρπαθο. Η επάνοδος και η ανασυγκρότηση του νησιού ξεκίνησαν σταδιακά γύρω στο 1840, με τους επιστρέφοντες Κασιώτες να στρέφονται εκ νέου στη ναυτιλία και τη ναυπηγική — δραστηριότητες που θα καθόριζαν την οικονομία του νησιού για δεκαετίες.

Νέο σημαντικό πλήγμα δέχθηκε η κασιώτικη ναυτιλία με την επικράτηση των ατμόπλοιων έναντι των ιστιοφόρων προς το τέλος του 19ου αιώνα, εξέλιξη που υπονόμευσε τη βάση του κασιώτικου εμπορικού στόλου. Το 1866 σημειώνεται νέο μεγάλο κύμα μετανάστευσης Κασίων προς την Αίγυπτο, αναζητώντας εκεί τα εισοδήματα που η θάλασσα δεν προσέφερε πλέον στον ίδιο βαθμό στο νησί.

Ναυτιλία και ναυπηγική

Η κασιώτικη ναυτιλία

Η ναυτιλία αποτέλεσε για αιώνες τη ραχοκοκαλιά της οικονομίας και της ταυτότητας της Κάσου. Το νησί απέκτησε σημαντικό εμπορικό στόλο ήδη πριν την Επανάσταση του 1821, χάρη στο εμπόριο των καραβοκύρηδών του με την Αλεξάνδρεια, ενώ μετά την καταστροφή του 1824 και την επάνοδο των επιζώντων γύρω στο 1840, το νησί αφοσιώθηκε εκ νέου στη ναυπηγική, αναδεικνύοντας την Κάσο σε ένα από τα σημαντικότερα ναυπηγικά κέντρα της ανατολικής Μεσογείου για μεγάλο μέρος του 19ου αιώνα.

Η μετάβαση από τα ιστιοφόρα στα ατμόπλοια, προς το τέλος του 19ου αιώνα, έπληξε καίρια αυτή την παράδοση, καθώς οι κασιώτικοι στόλοι δεν κατάφεραν να προσαρμοστούν στον ίδιο βαθμό με άλλα ναυτιλιακά κέντρα. Η ίδια η ναυτική ταυτότητα του νησιού, ωστόσο, παραμένει έντονη μέχρι σήμερα — αποτυπωμένη στα καπετανόσπιτα του Φρυ και της Αγίας Μαρίνας, στο Μνημείο των Ηρώων με τις άγκυρες και τα κανόνια του, και στο Ναυτικό Μουσείο της Κάσου, όπου φυλάσσονται όργανα, έγγραφα και αντικείμενα από όλες τις εποχές της κασιώτικης ναυτιλίας.

Πορτ Σάιντ

Η παροικία στην Αίγυπτο

Η μετάβαση από τα ιστιοφόρα στα ατμόπλοια άφησε χιλιάδες Κασιώτες ναυτικούς χωρίς τα μέσα διαβίωσής τους, ωθώντας πολλούς στη μετανάστευση προς τη γειτονική Αίγυπτο. Η ευκαιρία δόθηκε συγκεκριμένα γύρω στα 1859, όταν ο Φερδινάνδος ντε Λεσσέψ αναζήτησε εργάτες για τη διάνοιξη της Διώρυγας του Σουέζ. Κασιώτικα πλοία που βρίσκονταν στην Αλεξάνδρεια έσπευσαν να προσφέρουν υπηρεσίες, και όταν, μετά την κατάργηση της υποχρεωτικής εργασίας το 1856, ζητήθηκαν εργάτες από το εξωτερικό, από τους περίπου 7.000 Ευρωπαίους που ανταποκρίθηκαν, οι 5.000 ήταν Κασιώτες — μια αναλογία που δείχνει το μέγεθος αυτής της μεταναστευτικής κίνησης σε σχέση με τον συνολικό πληθυσμό του νησιού.

Οι Κασιώτες εγκαταστάθηκαν κυρίως στην περιοχή που εξελίχθηκε στη σημερινή πόλη του Πορτ Σάιντ, σχηματίζοντας εκεί την πρώτη κασιώτικη παροικία στην Αίγυπτο, τόσο μεγάλη σε αριθμό που η τοπική πολιτοφυλακή θεωρούνταν καθαρά κασιώτικη υπόθεση. Οι συνθήκες εργασίας ήταν εξαιρετικά σκληρές —ακραίο κλίμα, ασθένειες όπως η χολέρα του 1865, τραυματισμοί— και η νοσταλγία για το χαμένο νησί αποτυπώθηκε στη λαϊκή ποίηση της εποχής. Παρά τις δυσκολίες, η συνεισφορά των Κασιωτών αναγνωρίστηκε επίσημα: από τα επτά μετάλλια φιλεργίας που απένειμε ο ίδιος ο Λεσσέψ, τα τέσσερα δόθηκαν σε Κασιώτες εργάτες, ενώ με την ολοκλήρωση του έργου το 1869 οι Κασιώτες ζήτησαν —χωρίς αποτέλεσμα— να δοθεί στη νέα πόλη ελληνικό όνομα αντί για «Πορτ Σάιντ». Η παροικία παρέμεινε ζωντανή για δεκαετίες, με σημαντική πολιτιστική δραστηριότητα — το 1928, για παράδειγμα, εξέδωσε στο Πορτ Σάιντ τον πρώτο τόμο του έργου «Δωδεκανησιακή Λύρα» — έως τη σταδιακή αποχώρηση των Ελλήνων από την Αίγυπτο στα μέσα του 20ού αιώνα.

1912 – 1948

Ιταλοκρατία και Απελευθέρωση

Το 1912, στο πλαίσιο του Ιταλοτουρκικού πολέμου, τα ιταλικά στρατεύματα κατέλαβαν τα Δωδεκάνησα, συμπεριλαμβανομένης της Κάσου, υπό το πρόσχημα προσωρινού μέτρου. Η «προσωρινότητα» αυτή, όμως, κράτησε δεκαετίες: η Κάσος παρέμεινε υπό ιταλική κατοχή έως το 1944, μια περίοδο κατά την οποία —όπως και σε όλα τα Δωδεκάνησα— εφαρμόστηκε πολιτική εξιταλισμού, με περιορισμούς στην ελληνική γλώσσα και παιδεία, στοιχείο που ενίσχυσε αντί να αμβλύνει το ελληνικό εθνικό φρόνημα των κατοίκων.

Η απελευθέρωση ήρθε στο τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ενώ η επίσημη ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων στο ελληνικό κράτος —μαζί με την Κάσο— πραγματοποιήθηκε στις 7 Μαρτίου 1948, βάσει του Νόμου 518/48, με τις νήσους να θεωρούνται προσαρτημένες αναδρομικά από τις 28 Οκτωβρίου 1947. Ακριβώς κατά την πρώτη περίοδο μετά την ενσωμάτωση, υπό τον πρώτο Γενικό Διοικητή Δωδεκανήσου Νικόλαο Μαυρή —Κασιώτη στην καταγωγή— ιδρύθηκαν στην Κάσο η Δημοτική Βιβλιοθήκη και το Ιστορικό Αρχείο του νησιού.

Πηγές

Οι πληροφορίες αυτής της σελίδας βασίζονται στις ακόλουθες πηγές: