Μνημείο Αντιπεράτου

Πέντε χιλιόμετρα δυτικά του Φρυ, σε μια ήσυχη ακτή μακριά από τον θόρυβο της πρωτεύουσας, βρίσκεται το σημείο όπου —σύμφωνα με την τοπική παράδοση— άρχισε η καταστροφή της Κάσου το 1824. Το Μνημείο του Αντιπεράτου σηματοδοτεί ακριβώς αυτό το μέρος, τη στιγμή που η μοίρα του νησιού άλλαξε για πάντα.

Το Μνημείο του Αντιπεράτου βρίσκεται περίπου πέντε χιλιόμετρα δυτικά του Φρυ, στην περιοχή όπου, σύμφωνα με την επικρατέστερη τοπική εκδοχή, αποβιβάστηκαν οι Τουρκοαιγύπτιοι και Τουρκαλβανοί στρατιώτες που κατέστρεψαν την Κάσο το 1824. Σε αντίθεση με τα μνημεία του Φρυ, που τιμούν τη μνήμη και τη μάχη μέσα στην πόλη, το μνημείο αυτό σηματοδοτεί το ακριβές σημείο εκκίνησης της καταστροφής — τη στιγμή δηλαδή που η μοίρα του νησιού σφραγίστηκε, πριν καν φτάσει η μάχη στο κέντρο του Φρυ. Είναι ένα πιο απόμερο, λιτό μνημείο, αλλά ίσως το πιο συγκλονιστικό ακριβώς λόγω αυτής της γεωγραφικής ακρίβειας: στέκεται εκεί όπου συνέβη το γεγονός, όχι εκεί όπου το θυμόμαστε.

Η αφήγηση γύρω από τον Αντιπέρατο είναι στενά συνδεδεμένη με μία από τις πιο φορτισμένες ιστορίες προδοσίας στη λαϊκή παράδοση του νησιού. Σύμφωνα με αυτήν, ένας παλιός υπηρέτης ονόματι Ζαχαρίας —απασχολούμενος σε κασιώτικο σπίτι— υπέδειξε στους επιτιθέμενους την αφύλακτη περιοχή του Αντιπεράτου, δίνοντάς τους έτσι τη δυνατότητα να αποβιβαστούν χωρίς αντίσταση και να «πατήσουν» πλέον το νησί, ανοίγοντας τον δρόμο για την ολοσχερή καταστροφή που ακολούθησε. Το όνομα αυτό εξακολουθεί να συζητείται στην Κάσο μέχρι σήμερα, αν και η ιστορική ακρίβεια της καταγγελίας δεν έχει ποτέ επιβεβαιωθεί οριστικά· παραμένει, ωστόσο, αναπόσπαστο κομμάτι του τρόπου με τον οποίο το νησί αφηγείται στον εαυτό του τα γεγονότα εκείνης της άνοιξης.

Μια ημερομηνία με πολλές εκδοχές

Αξίζει να σημειωθεί ότι οι πηγές δεν συμφωνούν απόλυτα ως προς την ακριβή ημερομηνία της απόβασης στον Αντιπέρατο και της συνακόλουθης καταστροφής: η επίσημη αφήγηση του Δήμου αναφέρει την εμφάνιση της κύριας αιγυπτιακής δύναμης στις 27 Μαΐου 1824, άλλες πηγές τοποθετούν την απόβαση στις 29 Μαΐου, ενώ σημαντικός αριθμός σύγχρονων άρθρων —συμπεριλαμβανομένων εκείνων που δημοσιεύτηκαν για τα 200 χρόνια από το γεγονός, το 2024— χρησιμοποιούν την ημερομηνία 7 Ιουνίου 1824 ως την επίσημη «επέτειο» του «πατήματος» του νησιού. Η διαφοροποίηση αυτή δεν είναι ασυνήθιστη για γεγονότα προφορικής παράδοσης δύο αιώνων πριν, και δεν αλλάζει την ουσία της αφήγησης: μέσα σε λίγες ημέρες τον Μάιο-Ιούνιο του 1824, χιλιάδες στρατιώτες αποβιβάστηκαν στην Κάσο και εξολόθρευσαν την αντίσταση Κασίων και Κρητών αγωνιστών, οδηγώντας σε μία από τις μεγαλύτερες τραγωδίες της Ελληνικής Επανάστασης.